Translate

17 Haziran 2014 Salı

Democracy, Oil and Israel: Holy Trinity of US Policy in Middle East

Gürkan  BİÇEN



When Christopher Colombus (1450 – 1506) reached to a land which was unknown by the people of Europe, he did not know that he was starting to change human civilization’s path. If we reconsider the history that has been created in our modern ages, we can see that, this moment was a breaking point in human history.[1] After this discovery, the Europeans began to occupy the “New World”. Even though the American President Woodrow Wilson (1856-1924) said that God gave this land to some people who were peaceful and respected the human rights, and He kept this land unoccupied so that the Europeans could have come to bring civilization, we know that the reality was quite different.[2] Before the coming of the Europe, America was inhabited by its local Indian populations who were to be oppressed by the white colonists. However, the new settlers who exterminated the local populations did not perceive themselves as criminals but as people who were there to civilize the continent.[3]
Four centuries after Colombus, America became the most prominent country of the world. As some intellectuals claim, the laws of the nature require for a country to be prominent, to have many intellectual and moral values, tenacity and force so that it can shape the world. The USA was such a country during the XXth century.[4] Until the XIXth century, the foreign policy of the USA was simple; they kept out of overseas problems. The American Foreign Minister Quincy Adams, even proclaimed that America defended all the independent movements of the world, but it didn’t mean that America had to take actions overseas. America wishes the best for everyone who fights for freedoms and independence but America can defend only its own rights.[5] Adams was in fact repeating the opinions of Thomas Jefferson (1743-1826) who was the 3rd president of USA. Jefferson had drawn a goal for US diplomacy; to use advantages of power, but to never become a victim by using force.[6] Jefferson thought that if the Americans could create a strong democracy in America, it was going to set an example for all the nations of the world so that they could follow.[7]
Even though the US foreign policy’s main rule was stay out of overseas problems, America tried to change this policy by some liberal constructions. In this context, President Franklin D. Roosevelt (1882-1945) sent a message to the Congress and said that international politics and economic relations became more complex and therefore all civil and powerful organized nations should be a kind of world police.[8] After Roosevelt, Wilson explained this policy shift in the following words: We are friends with all the nations of the world; we don’t threaten anyone, we don’t want to grab any good and we don’t want to topple anyone.[9]
In 1915, Wilson branded the term “irrelevant”. According to him, for America nothing was irrelevant if it was related to humanity.[10] Thus he showed a new mission for America. Its mission was to defend humanity against threats wherever they occur on the world.[11]  Even though Wilson offered some moral justification for its foreign policy, Henry Kissinger considered Wilson’s words as a deceit. According to Kissinger, the Americans do not like to show their own selfishness when they get involved in international disputes, but prefer to claim that they fight for principles.[12]  This policy continues even in their Middle Eastern involvement.
According to classical anthropology, we can draw the following lines for the Middle East, based on the famous historian Marshall Hodgson’s characterization. As a definition, the Middle East stretches in the west, from Morocco throughout North Africa. To the east it extends from Iran to the Arabian Peninsula and finally ends up in South Afghanistan.  This region is the cradle of civilizations because the first lettered civilization was established here.[13] On the other hand, the region is important also for our age. It has huge reserves of oil and gas and it seats on sea routes for international trade.
Before World War I, the United Kingdom was the most powerful country on the earth and it was the first state which understood the importance of oil for the modern age. The two wars (World War I and World War II) have testified that oil is a good which has very high economic value in peace period and very important military material in war period.[14] In fact, the production of one barrel of oil cost between 0,5 and 2 dollars in Saudi Arabia, while in the US it costs 10 dollars, while its sale price is around 100 dollars at the moment.[15] This huge profit has directed the UK to control most of the lands which had oil reservoirs. The UK found oil in Iran and then in Iraq at the time when it belonged to the Ottoman State. During World War I, the UK had promised the Arab tribes to create for them an independent and united Arab Kingdom apart from the Ottoman State. The goal of the British was not become champions of freedom for the Arabs but to control their oil fields.[16] A report from the Maritime Affairs, dating in 1922, the British considered the lands of the Middle East as the main strategic point for the oil reserves of the planet.[17]
However, when WWI began Britain did not support the Arabs as it had promised, but Zionism.[18] The founders of the Zionist movement were not religious men. Moses Hess (1812-1875), a German Jewish communist, had desired to establish some Jewish colonies in Palestine for the Jews.  After Hess, in 1897, Theodor Herzl (1860-1904) who was an Austrian Jew, reconsidered the dream of Hess.[19]  During the WWI, Britain’s Foreign Minister, Arthur James Balfour (1848-1930) announced that Her Majesty’s government supported the idea for the creation of a “Jewish Homeland” in Palestine. The British made this decision based in their traditional colonialist reasoning: They wanted to protect the Chanel of Suez.[20] In this way the Zionist plan became an international issue. However, 40 years later, Britain could not hold to Suez and the Zionist state of Israel did not help the British to defend it. At the end of World War II, Britain and France ended up losing most of their control over the Middle East that they ruled from 1918 to 1956.[21]
Apart from Wilson’s moral principles, after the WWI, the states of found other justifications in their takeover of foreign countries. One justification was the invention of the Mandate Regime. Britain and France divided the lands of the Arabs through this justification and the words of Wilson were used just as a moral justification to cover their vandalism.[22]
Between WWI and WWII the United States of America in general stayed out of European conflicts and defended only their own interests. However the American oil companies had found untouched oil-reservoirs in Saudi Arabia and American companies had established an oil cartel there called the Red Line Agreement of 1928.[23]  In a short span of time, the interests of these oil companies’ started to shift the priorities of the US foreign policy.[24]  Since the control of oil resource is key to economical and political success, the politics of the oil became the main scope of the US foreign policy.[25] For this reason, we can realize that at present time US and at WWI United Kingdom share parallel concerns over oil sources’ control and flow.[26] 
After WWII, UK has lost its power but achieved to maintain its influence over US by some private relations. By common language, culture and intellectual influence, UK opinions were admitted seem like their own ideas in Washington.[27] Hereby, US has been a successor of UK in Middle East, including relation Zionist entity in Palestine. In 1947, advisor of Joseph Stalin (1878-1953), President of Soviet Union, Andrei  Zdanov was recognizing Middle East as a region which under hegemony of UK and US.[28] UK hegemony’s bases were Iran and Egypt while US was controlling Arab Peninsula.
Before UK left Palestine, 29 November 1947, UN divided Palestine two parts; Jewish and Arabs. Arabs did not recognize this resolution and when David Ben Gurion (1886-1973) proclaimed “Jewish State” in Palestine on 14 May 1948, Arab – Zionist Israel war began. It was a dilemma to recognize “Jewish State” for US. According to Richard Holbrooke, whereas George Marshall and foreign policy diplomats were opposite to recognize “Jewish State”, President Harry Truman (1884-1972) had recognized that in 11 minutes after that proclaiming but with a small difference; Truman recognized it as “Israel State” not as “Jewish State”.[29] It was a milestone that has determined US foreign policy for half century as “holy trinity”: Israel, oil and anti-communism.[30]
 After proclaiming Israel state, Zionists dismissed around 940 thousands Arabs from Jewish part to West Bank.  Those people have gathered at UNHCR camps.[31]  On the other hand, from 1948 to 1996, around 2,5 million Jewish have settled in occupied Palestine.[32]
As we mentioned above, the United States replaced Britain in the Middle East after WWII, and one important reason was Suez Canal Crisis of 1957. After this crisis, Britain and France had to abandon the region and in this the United States established a solitary hegemony in the region.[33] Egypt, at that time, was ruled by Gamal Abdel Nasser Hussein (1918-1970), who considered the establishment of Israel as the final culmination of imperialism.[34] Nasser allied to Soviet Union and made an agreement with Nikita Kruschov (1894-1971) for Soviet weapons.[35] The goal of the Soviet Union was not to control the Middle East, because of it had enough oil for itself. The Soviets wanted to stop the US and reduce its influence in the region.[36] In those times the Zionist Israeli regime turned away from Soviet Union and came closer to the United States because the Soviet Union supported Egypt. In same time, the Zionists tried to get weapons from France.[37] All these important developments created many reactions among American policy-makers. David Eisenhower (1890-1969), the 34th President of the US, announced three bases for the US foreign policy in the Middle East, known as the Eisenhower Doctrine. They were: Economic assistance, military assistance and protecting the Middle East from a communist takeover. Eisenhower furthered his doctrine by claiming that the United States were obliged to protect the entire free world against aggressors.[38]
The US tried to convince Egypt to make a peace agreement with Israel. For this reason, the US followed two policies. The first one was to push for peace and the second was to promise to help Egypt for building the Aswan Barrage. Egypt on its part brought two other conditions; Israel should retreat from Negev Desert and allow all the Palestinian refugees who had abandoned their lands in 1948, to return to their homeland.[39]
But as we mentioned above, US policy-makers preferred the Zionist Israeli regime over its Arab allied in the Middle East. According to Noreng, the Zionist Israeli regime with the help of the United States became a military base and got great military superiority over the Arabs.[40] After the Six Days War in 1967, the US and the Zionist Israeli regime’s relations reached to a point of no return. This war was the basis of many strategic positions that we see today in the Middle East.[41] After this war the relations of the US and Israel have developed into such strategic areas, so that the US knows that if one day it will be forced to abandon its military bases in the Persian Gulf, particularly in Saudi Arabia, it will still be able to use Israel as its military base.[42]
From 1970 to today, the oil income has transformed the societies of the Middle East a lot. However, the political setup of the Arab monarchies remains the same. During the past 40 years the US has supported anti democratic governments across the Middle East, particularly the monarchs of Arabian Peninsula. The people of the Middle East have seen that the Zionist Israeli regime and the Arab monarchies can survive only by the US support. In this way the US has became the ultimate defender of oppressive regimes and has stopped moderate political movements from gaining ground in the Middle East, even though the US proclaims itself as champion of democracy since 100 years.[43] So, how can we explain these contradictions between American claims and its actions? Why the US policy makers proclaim the US as an apostle of freedom, democracy and human rights while its army occupies the Middle East? Is the Middle Easter oil indispensable for American society’s daily life?
Such as thing maybe was true in the 1970s[44]. However such a thing is no longer true today. Nowadays America is not dependent on the oil imports from the Middle East. America imports oil from Canada, Venezuela and Mexico and as is known to all, the US is an oil producing country. It has thousands of oil-wells on its own land. American companies sell/ export the Middle Eastern oil to Europe with high profits.[45] The US provides security for Middle Eastern monarchies against their internal and foreign enemies, and in this way they allow the US to sell their oil and keep the Zionist Israeli regime far from them. To achieve this, the US makes a number of political manoeuvres, like for e.g. it pressures Palestinians and Zionists to make peace. One such example was the Oslo Accord (Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements). According to this agreement, the Palestinian Liberation Army (PLA) accepted the of the Zionist Israeli regime to exist and in return, the Zionist Israeli regime pledges support towards the establishment of a Palestinian National Authority (PNA).[46]
In follow up with this agreement, the US made sure to defend the right of Israel to exist and protect its cheap flow of oil from the Middle East for its companies. To achieve these goals, the US carried out some diplomatic actions. If we count them after WWII, we can see some of them as follows:
            Economic Survey Mission of 1949, Rhodes Armistice Talks in 1949 (backed by US), Tripartite Declaration of 1950, Jordan Valley Development Plan of 1953-1955, secret shuttle negotiations between Egypt's President Nasir and Israel's Premier David Ben Gurion, United Nations Truce Supervision Organization (UNTSO), the United Nations Relief and Works Administration for Palestine Refugees (UNRWA), the United Nations Emergency Force (UNEF), Gunnar Jarring mission to implement the 1967 UN Security Council Resolution 242, Soviet-American talks (1969), the Rogers Plan (1969), the Interim Settlement effort (1971), Kissinger's step-by-step diplomacy after the 1973 war, and President Jimmy Carter's maiden Middle East initiative-the failed Geneva conference approach of early 1977. Only at Camp David (1978), Madrid/Oslo 'peace process.'[47]
            Although US portrays itself as defender of peace and human rights, it has supported monarchs and authoritarian regimes in the Middle East. The US has supported many governments which came to power through coup d’état and in fake elections. But after the end of the Cold War the US has gone in a crusading campaign through which it wants to democratize the Middle East. The Clinton administrator believed that there was a historical chance to promote democracy in the Middle East.[48] According to Clinton, the US should design e new Middle East. In this new Middle East, Israel stands at its centre. He considered that if the US want to succeed in its policies in the Middle East, the Middle East had to be democratized. Clinton offered a soft way to promote democracy.[49] Thus he used organizations like the USAID foundation to achieve these goals. The USAID supported many national civil society organizations in the Middle East.[50] Clinton and his successors share common viewpoints about the democratization of the Middle East, which according to them will result in the promotion of American values, security for Israel, acceptance of the US patronage over the region.[51]
However, after the 9/11 attacks in the US, the government of George W. Bush changed its approach towards the democratization of the Middle East. According to Bush, the US had to reinforce its military presence in the Middle East and push the Arabs to accept America’s democratic values. If necessary, the US should wage even wars against undemocratic and weak states in order to bring democratic structures to the region. This was the major point through which the Bush administration legitimized their invasions in Afghanistan and Iraq.[52]  If there was no possibility to invade a country which was undemocratic and weak, the US proclaimed them as “axis of evil.” This is what they did with Iran and Syria and put them under sanctions, which many of them are illegal under international laws.[53] Despite the American discourse, the Middle Eastern people know that their aggressions aren’t for democracy. The US have tried to protect Israel and its oil reserves. Their war was also a war against Islam.[54] People of the Middle East think that if the US was sincere on its discourse it would not support monarchs, whereas Muslim intellectuals want democracy and freedom. Even after the 9/11 attacks, the US never pressured the Kingdom of Saudi Arabia to democratize itself.[55]  There is no chance for democracy without creating powerful institutions; values cannot be persistently implemented as policy.[56] Events which have occurred in the Middle East, demonstrate to us that the military aggression destroyed whole states, such as Iraq and turned them into centres of terrorism. In the absence of democratic structures, Iraq was dragged into a chaos. 
            People need peace, justice, security and welfare. If a superpower/ dominant power proclaims that it is a champion of humanity, first of all it must demonstrate its righteous face to nations.  It must know that people do not believe her, if it supports the sources of their problems. In the Middle East, the main problem comes from the American companies which want cheap oil. As explained above, their interests have been combined with American governments’ foreign policy. The desire for maximum profits and the unjust treatment of the people of the Middle East have created endless problems in this part of the world. What should the US do with its Middle Eastern policy? According to us, the US governments have to:
-          Consider that the people of the Middle East people, are like other human beings, and like the Americans,
-          They have to pay them for their oil and not just steal it as they do,
-          They must force the Zionist Israeli regime to accept Palestinians’ right to return,
-          Accept free elections for Jews and Arabs in Palestine and accept the return of the Palestinians to their homeland,
-          Withdraw their military presence from the Middle East,
-          Support economic, cultural and civil society activities on the entire region and promote public health structures.
-          Distance itself from Evangelist preachers who consider the Zionist Israeli regime as a regime which will bring the Armageddon on earth
As a final word, we must mention a Spanish saying which states; “Oh, pilgrim! Paths cannot be built. Paths can be established by walk.”[57]



SOURCES
ATTALI Jaques, 1492, ss:11-13, İmge Kitabevi, İstanbul, 1999
DALACOURA, Catherine, US Democracy Promotions in the Arab Middle East since 11 September 2001, (International Affairs, 81, 5, 2005, pp:963-979)
DREZNER, Daniel W., Values, Interests, and American Grand Strategy, (Diplomatic History, Volume 29, Issue 3, June 2005), pp:429-432
FERGUSON Nial, İmparatorluk, p:298, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2013
GARAUDY Roger, İlahi Mesajlar Toprağı Filistin, p:260, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, İstanbul, 2011
HOLBROOKE Richard, Washington’s Battle  Over Israel’s Birth, The Washington Post, 7 May 2008 (http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/05/06/AR2008050602447.html?hpid=opinionsbox1)
HUDSON, Michael C., To Play the Hegemon: Fifty Years of US Policy toward the Middle East, (Middle East Journal, Vol. 50, Summer, 1996), pp:329-343
KHAN, Muqtedar, Prospects for Muslim Democracy: The Role of the US Policy, (Middle East Policy, Fall 2003, Volume X, Number 3)
KISSENGER Henry, Diplomasi, s:39, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2007
LİNDHOM Charles, İslam Toplumlarında Gelenek ve Değişim, p:26, Elips Yayınları, İstanbul, 2004
NORENG Qyestein, Ham Güç –Petrol Politikaları ve Pazarı-, p:65, Elips Yayınları, İstanbul, 2004
SHLAIM Avi, The Middle East: The Origin of Arab-Israeli Wars, (Oxford: Oxford Universty Press, 1996),pp:219-240
Yves LACOSTE, Büyük Oyunu Anlamak, p:322, NTV Yayınları, İstanbul, 2007









[1] ATTALI Jaques, 1492, ss:11-13, İmge Kitabevi, İstanbul, 1999
[2] KISSENGER Henry, Diplomasi, s:39, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2007
[3] ibid, p:28
[4] ibid, p:9
[5] ibid, pp:26-27
[6] ibid, p:26
[7] ibid, p:25
[8] ibid, p:31
[9] ibid, p:31
[10] ibid, p:40
[11] ibid, p:39
[12] ibid, p:787
[13] LİNDHOM Charles, İslam Toplumlarında Gelenek ve Değişim, p:26, Elips Yayınları, İstanbul, 2004
[14] NORENG Qyestein, Ham Güç –Petrol Politikaları ve Pazarı-, p:65, Elips Yayınları, İstanbul, 2004
[15] Yves LACOSTE, Büyük Oyunu Anlamak, p:322, NTV Yayınları, İstanbul, 2007
[16] NORENG Qyestein, p:84
[17] FERGUSON Nial, İmparatorluk, p:298, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2013
[18]  LACOSTE Yves, p:288
[19] İbid, p:289
[20] GARAUDY Roger, İlahi Mesajlar Toprağı Filistin, p:260, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, İstanbul, 2011
[21] SHLAIM Avi, The Middle East: The Origin of Arab-Israeli Wars, (Oxford: Oxford Universty Press, 1996),pp:219-240
[22] FERGUSON Nial, p:296
[23] HUDSON, Michael C., To Play the Hegemon: Fifty Years of US Policy toward the Middle East, (Middle East Journal, Vol. 50, Summer, 1996), pp:329-343
[24] NORENG Qyestein, p:60
[25] İbid, p:66
[26] İbid, p:67
[27] KISSENGER Henry, p:217
[28] İbid, p:503
[29] HOLBROOKE Richard, Washington’s Battle  Over Israel’s Birth, The Washington Post, 7 May 2008 (http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/05/06/AR2008050602447.html?hpid=opinionsbox1) Erişim tarihi: 10.06.2014
[30] HUDSON, Michael C., To Play the Hegemon: Fifty Years of US Policy toward the Middle East
[31] LACOSTE Yves, p:295
[32] İbid, p:295
[33] KISSENGER Henry, p:528
[34] İbid, p:504
[35] İbid, p:502
[36] NORENG Qyestein, p:91
[37] LACOSTE Yves, p:291
[38] KISSENGER Henry, p:529
[39] İbid, p:507
[40] NORENG Qyestein, p:14
[41] LACOSTE Yves, p:292
[42] NORENG Qyestein, p:17
[43] NORENG Qyestein, p:12
[44] HUDSON, Michael C., To Play the Hegemon: Fifty Years of US Policy toward the Middle East
[45] LACOSTE Yves, p:317
[46] İbid, pp:295-298
[47] HUDSON, Michael C., To Play the Hegemon: Fifty Years of US Policy toward the Middle East
[48] HUDSON, Michael C., To Play the Hegemon: Fifty Years of US Policy toward the Middle East
[49] HUDSON, Michael C., To Play the Hegemon: Fifty Years of US Policy toward the Middle East
[50] DALACOURA, Catherine, US Democracy Promotions in the Arab Middle East since 11 September 2001, (International Affairs, 81, 5, 2005, pp:963-979)
[51] DALACOURA, Catherine, US Democracy Promotions in the Arab Middle East since 11 September 2001
[52] DALACOURA, Catherine, US Democracy Promotions in the Arab Middle East since 11 September 2001
[53] DALACOURA, Catherine, US Democracy Promotions in the Arab Middle East since 11 September 2001
[54] KHAN, Muqtedar, Prospects for Muslim Democracy: The Role of the US Policy, (Middle East Policy, Fall 2003, Volume X, Number 3)
[55] KHAN, Muqtedar, Prospects for Muslim Democracy: The Role of the US Policy
[56] DREZNER, Daniel W., Values, Interests, and American Grand Strategy, (Diplomatic History, Volume 29, Issue 3, June 2005), pp:429-432
[57] KISSENGER Henry, p:529

18 Mayıs 2014 Pazar

16. ve 17. Yüzyıllarda İran’da Şiiliğin Seyri

Gürkan BİÇEN
(Kitap incelemesi)


Mehmet ÇELENK, 16. ve 17. Yüzyıllarda İran’da Şiiliğin Seyri
Bursa: Emin Yayınları, 2013, 318 sayfa.

İslam coğrafyasının merkezinde yer alarak tarihi etkilemeyi sürdüren İran’ı anlamak, onun, Osmanlı tarihinden bağımsız ele alınamayacak serüvenini bihakkın idrak edebilmek ve böylece geleceğe dönük bir perspektif sunabilmek için İran tarihi ile ilgili çalışmalara Türk akademik hayatında daha fazla yer açmak gerekiyor. Mehmet Çelenk, böyle bir ihtiyaca binaen modern İran’a giden yolun köşe taşlarından olan Safevi Devleti’ni Şiilik bağlamında ele alıyor.
Çelenk’in doktora tezi olarak hazırladığı çalışması Şia tarihinin en önemli aşamalarından ve İran’ın Şii tarihinin de dönüm noktalarından birisi olan Safevi Devleti’nin (1501-1722) Şiilik icraatlarını ve bu icraatların özelde İran’ın Şiileşmesi ve genel olarak da Şia tarihi açısından nereye oturduğunu inceliyor.
Çelenk, kitabın birinci bölümünde, Safevi Devleti’nin, pek de alışık olmadığımız bir tarzda, bir tarikatın zaman içinde hem mezhebi hem siyasi farklılıklara uğrayarak İran coğrafyasında çok köklü değişiklikler gerçekleştiren bir güce dönüşmesi sebebiyle, öncelikle Safevi tarikatının temeli olan Erdebil Tekkesi’nin kuruluşunu inceliyor.  Zira yazara göre, Safevi Devleti tarihini anlamak Safevi tarikatını anlamaktan geçmektedir.
Şeyh Safiyüddin İshaki (ö.1334) tarafından 1300 yılında, dönemin İran toplumunun yansımasına uygun olarak Sünni temelde kurulan Erdebil Tekkesi 1300 ile 1500 seneleri arasında iki asırlık bir tekke/ tarikat döneminden sonra siyasi bir yapılanmaya (Safevi Devleti) dönüşmüş ve akabinde iki buçuk asırlık bir hanedanlık kurmaya muvaffak olmuştur. Sünni bir dergâhın bir buçuk asırlık mutedil bir geçmiş ve faaliyetten sonra Şii/ militarist bir kimliğe kavuşması, dönemin siyasi güç merkezleri ile bir takım diplomatik münasebetlere girişmesi, ardından üç milyon kilometre karelik bir alana yayılan ve İsnaaşerriye Şiiliğini resmi inanç olarak benimsemiş bir devleti netice vermesi birçok açıdan dikkat çekicidir.
Çelenk bu dönüşümü anlamamız için tarihi açıdan önem arz eden ve açıklık getirilmesi elzem olan iki temel noktaya dikkat çekiyor. Bunlardan birincisi Safevilerin nesebi iken, ikincisi kavmidir. Safevi Devleti’nin kurulmasından sonra tutulan kayıtlarda hanedanın soyu Ehli Beyt’e bağlansa da, Çelenk’e göre bu iddiayı destekleyecek somut bir veri yoktur. Safevi nesebinin izlerini sürmek için müracaat edilecek malzemenin günümüze kadar ulaşmış en eski eser olan İbn Bezzaz’ın Safvetü’s Safa isimli eseri başta olmak üzere, Şeyh Safiyüddin döneminden itibaren yazılmış olan tarih ve biyografi kaynakları olduğuna işaret eden Çelenk, Safvetü’s Safa’nın müellif nüshasının bulunamamasının bir handikap olduğunu ve Şah Tahmasb döneminde yaşamış olan Ebu’l Feth el-Huseyni’nin Safvetü’s Safa’nın içeriğine müdahale edip Şeyh Safiyüddin’i Ehli Beyt’e bağlayan silsileyi oluşturduğunu söylüyor.
Kesrevi, Togan ve Minorsky’e göre, Safevilerin seyyidlik iddialarının temelinde şahların İran’da otoritelerini yerleştirmek,  kendilerini Osmanlılardan ayırt etmek ve bütün Rafızî (Sünnilere aykırı) unsurların yakınlığını kazanabilmek amacı yatmaktaydı. Yine, Orta Çağ düşünüldüğünde, Ehli Beyt nesebi bir iktidarın meşruiyeti için herhangi bir güç kaynağının vereceğinden daha fazla otorite ve kabul getirebilirdi.
İkinci mesele ise Safevilerin kavmidir. Safeviler ya Türk ya da Kürt menşelidirler. İster Türk isterse Kürt olsunlar Safevilerin en azından Şeyh Safiyüddin öncesinden başlayarak Türkçe konuştukları bilinen bir gerçektir. Hatai mahlasıyla yazan Şah İsmail’in şiirleri de Türkçedir.
Çelenk, kuruluşundan itibaren incelemeye başladığı tarikatın Safiyüddin İshak’tan Şeyh İbrahim’e kadar olan yaklaşık yüz elli yıllık döneminin geleneksel bir çizgide olup faaliyetleri itibariyle bir fevkaladelik içermediğini belirtiyor. Safevi tarikatının Sünni çizgiden ne zaman ayrılmaya başladığı ve siyasi hedefleri ne zaman geliştirdiğinin bir tartışma konusu olduğuna işaret eden yazar, aksine kanaatleri de saymakla beraber,  Şiilik temayüllerinin tarikatın üçüncü dönemi olan Şeyh Hoca Ali’nin şeyhliği döneminde (1392-1427)  belirmeye başladığını söylüyor.  
Şeyh Hoca Ali dönemi tartışmalı olsa da, Safevilerin Şiilikten açıkça etkilendiği ve siyasi emeller de geliştirdikleri dönemin Şeyh Cüneyd’in (1447-1460) mürşid-i kamil makamına geçtiği dönem olduğunda ihtilaf yoktur. Bu dönemde tarikat “Sufizmden siyasete” bir dönüşüm geçirmeye başlamıştır.  Şeyh Cüneyd’in emellerini anlatan Fazlullah İbn Ruzbihan Hunci (ö.1521) Alemaray-ı Emini isimli kitabında şöyle der: “Şeyhlik sırası Cüneyd’e geldiğinde o atalarının yolunu tamamen değiştirdi. Baht kuşu gönlünde yuva kurdu. Onun her çabası bir toprak ya da bölgeyi fethetmekti.” Bu dönemde Safevi tarikatı dini, siyasi ve askeri bir mecraya girdi.  Anadolu ve Suriye’de gerçekleştirdiği geziler sırasında etkilediği, Osmanlı yönetimini hazmedemeyen göçebe Türkmen unsurlar Cüneyd’in liderliğini kabul ederek, onun askeri gücü haline dönüştüler. Aralarında 1416’da Rumeli’de bastırılan Şeyh Bedrettin isyanının müritlerinin de bulunduğu, Cüneyd’i neredeyse bir ilah mertebesine koyan bu unsurların da İran’a gelmesiyle Cüneyd’in yönetiminde, Erdebil kasabası ve çevresinde Safevi Devleti’nin temeli atılmış oldu.
Şeyh Cüneyd’in Akkoyunlu Sultanı Uzun Hasan’ın kız kardeşi ile evliliği onun siyasi hak talebini de kuvvetlendiren etmenler arasındadır. Böyle de olsa, aşırı Şii görüşleri sebebiyle Sünni çevrelerden dışlanmaktan ve siyasi alandaki entrikalardan korunamamıştır.
Şeyh Cüneyd Şirvanşah ile yaptığı savaş sırasında 1460 yılında öldürülmüştür. Müritleri onun ölümüne inanmak istemeseler de, bir süre sonra oğlu Haydar’ı yeni mürşid-i kâmil olarak kabul etmişlerdir. Şeyh Cüneyd’in öncülük ettiği hareket adım adım bir devletin teşekkülüne ve o devletin Şiiliği resmi inanç olarak ilan etmesine yol açtığı için özgündür.
Şeyh Cüneyd’in faaliyetleri sonucunda olgunlaşan “siyasi arayış” oğlu Haydar’ın eliyle bir adım daha ileri götürülecek ve torunu Şah İsmail tarafından da son şekli verilecektir. Şeyh Haydar döneminde ortaya çıkan gerçek, tarikatın başının Erdebil’de, gövdesinin ise Anadolu’da olduğuydu. Şeyh Haydar Anadolu’dan çektiği bu müritleri düzenli “gaziler gücü” haline getirmeyi başardı. Başka bir açıdan bakanlar ise bu durumu Türkmenlerin Safevi şeyhi üzerinde oluşturdukları baskı ile tarikatı askeri bir organizasyona dönüştürmek olarak izah ederler. Bu dönemde Erdebil tam bir ordugâh halini almıştır.
Osmanlı/ Sünni tarihinde tümüyle menfi anlamlar ifade eden Kızılbaş kelimesi de bu dönemde ortaya çıkmıştır. Şeyh Haydar müritlerinin diğer insanlardan ayrışmasını istediğinden onların “Tac-ı Haydari” denilen kavuk şeklinde on iki dilimli kırmızı serpuş takmalarını emretmiştir. On iki dilimin on iki imamı temsil ettiği ileri sürülmüştür.  Sünni ulema ise Cüneyd, Haydar ve müritlerinin itikadının İslam dünyasında yaygın olan mezheplerden tamamen farklı olduğuna kanaat getirmiştir.
Kendisine sarsılmaz bir inançla bağlı olan Kızılbaş askerlerle babası Cüneyd’in intikamını arayan Şeyh Haydar da 1488 yılında Akkoyunlu – Şirvanşah ittifakına karşı giriştiği savaşta hayatını kaybetmiştir.
Şeyh Haydar’ın yerine geçen büyük oğlu Sultan Ali (1488-1494) döneminde kısa bir duraklamanın ardından tarikat yeniden toparlanıp askeri güce kavuşsa da, o da girdiği bir çatışmada hayatını kaybetmiştir. Sultan Ali, vefatından az evvel tacını kardeşi İsmail’in başına koyarak onu Erdebil’e yollamıştır. Görüldüğü üzere Erdebil Tekkesi üç liderini ard arda gelen savaşlarda kaybetmesine rağmen varlığını korumayı başarmıştır.
Tekke’nin Şeyhi olan İsmail 1494’ten 1501’e kadar gizlenmiştir. Her ne kadar gizleniyor olsa da, İsmail, çevre ülkelerdeki müritleriyle irtibatını halifeler vasıtasıyla sürdürmüştür. Gizlendiği dönem boyunca sıkı bir eğitimden geçirilen İsmail büyük bir kültür adamı, tasavvufu anlayan, hem Türkçe hem de Farsçada mükemmel bir şair olarak ortaya çıkmıştır. Ne var ki, onun inanışı bugünkü anlamıyla on iki imam Şiiliğinden çok uzaktır. O, içine Şamanizm’in de karıştığı bazı heterodoks inançlara sahiptir.
İsmail ortaya çıkıp siyasi hâkimiyetini ilan ettiğinde henüz on üç yaşındadır. Müritleri üzerinde mutlak hâkimiyete sahip olan İsmail, mürşid-i kâmil, seyyid, İmam Mehdi’nin özel naibi ve Allah’ın yeryüzündeki gölgesi sıfatlarını kendinde cem ederek maddi ve manevi iktidarını tartışılmaz kılmıştır. Çaldıran Savaşı’nda aldığı mağlubiyete dek hiçbir savaşta yenilgi yüzü görmeyen İsmail’in sözünden çıkmanın dinden çıkmak ile eş anlamlı halde olduğu o dönem için bu güç kıyas kabul etmez bir haldi.
Şah İsmail’in liderliğinde başlayan süreçte sadece tarikat Şiileşmekle kalmamış, katı bir mezhep politikası güderek misyoner gibi faaliyet gösteren Safevi Devleti iki asırlık bir sürenin sonunda İran’ın inanç haritasını da neredeyse tamamen değiştirmiş, hâkim Sünni telakki yerini Şiiliğe bırakmıştır. Bu dönem, aynı zamanda, günümüz İran sınırlarının şekillendiği, geleneksel İran toprakları olarak bilinen coğrafyanın Arap fetihleri ve İslam’ın kabul edildiği zamandan beri ilk defa İran kökenli bir hanedan tarafından tek bir otorite altında toplandığı dönem olmuştur.
Tezin/ kitabın ikinci bölümünde Safevi Devleti’nin teşekkül ve gelişimini ele alan Çelenk, konuyu askeri faaliyetler, Şiiliğin resmi mezhep olarak kabulü ve dayatılması ile buna bağlı olarak ulema ithali başlıkları altında inceliyor.
Çelenk’e göre, İran’ın siyasi tarihinde devrimci grupların her zaman etkisi olmuştur. İslam sonrası dönemde bunlar Şiilikle aynileşmeye başlamış ve siyasi erki ele geçirdikten sonra da daha mutedil olan on iki imam Şiiliğine dönüşmüşlerdir.  Safevi Devleti kuruluşunda bu devrimci/ aşırı unsurlara dayansa da, devletin idamesi ve toplumun idaresi için geçmiş iktidarların yolundan giderek şehirli/ entelektüel Farisi/ İranlı unsurlara yanaşacaktır. Bu unsurlar binlerce yıllık medeniyet birikimini de taşıyan unsurlardır. İki asırlık süreçte kurucu unsur Kızılbaşlar tasfiye olacak, ulema ve yerleşik bürokrasi ayakta kalacaktır.
Şah İsmail’in 1501 yılında Akkoyunlu hükümdarı Elvend’i yenerek Safevi Devleti’nin kuruluşunu ilan etmesi İran tarihinde bir dönüm noktasıdır. İsmail, Tebriz’de tahta çıkışından sonra geçen on yıl içinde İran’ın tamamını zapt etmeye ve baskı yoluyla da olsa İran’da siyasi, dini ve coğrafi birlik sağlamaya muvaffak olmuştur. Böylelikle, sekiz asırlık bir fetret döneminden sonra İran yeniden tarih sahnesindeki yerini almıştır.  Buna binaen Safevi Devleti’ni “milli devlet” olarak niteleyen tezlere rastlansa da, bu yöndeki tanımlamalar bugünün kavramlarıyla geçmişe yönelik bir okuma anlamına geldiğinden muteber addedilmemelidir. Homojenliğin aksine İran coğrafyası o dönemde de çok dilli ve etnik kimlikliydi.
Safevi Devleti öncesinde de İran’da Şiilik mevcut olsa da, toplumun ekseriyeti Sünni mezheplere mensuptu.  Kum, Sebzevar, Kazvin, Ardistan, Ferahan ve Nihavent gibi şehirlerde Şiiler ekseriyeti oluşturuyordu. Buna rağmen bu Şiilik on iki imam Şiiliğinin bilinen formunda değildi. Öyle ki, Şiilik resmi mezhep ilan edildiğinde elde olan tek kitap İbn Muhtar el Hilli’nin “Kavaidu’l- İslam” adlı eseriydi. Şiiliğin akaid ve fıkıh boyutlarının gerçek anlamıyla bilinmemesi heterodoks unsurlara yaygınlık kazandırıyordu. Bu aşırılıkların törpülenip Safevi Hanedanı için tehlike oluşturmayacak bir anlayışın yerleştirilmesi bir zorunluluktu ve bunu sağlamak üzere Safeviler gelecek iki yüz yıl boyunca ulema ithali yoluna gideceklerdi.
Şah İsmail’in ilan ettiği Safevi Devleti başlangıçta teokratik mahiyetteydi. Devletin dini ve siyasi veçhesinde hiçbir resmi sınır yoktu. Zamanla yerleşik hale gelen iktidar bu niteliği törpüleyecek, on iki imam Şiiliğinin gerçek nitelikleriyle toplumsal kabul görmesiyle de ulema kontrolüne yakın bir özellik kazanmıştır. Bu yönüyle Safevi Devleti daha evvel aynı coğrafyada hüküm süren diğer devletlerden farklı, özgün bir yapı sergilemiştir. Bu devlet ile Şia’nın bekleyiş nazariyesinde köklü bir devrim gerçekleşmiş,  Şii kitleleri siyaset ve hâkimiyet ile tanışmıştır.
Geriye dönük bir okumayla İran’da Şiiliğin yayılmasını izah eden iki temel teoriye sahibiz. Aralarında Seyyid Hüseyin Nasr’ın da bulunduğu ilk grup, Şiiliğin tasavvuf ekollerinin de etkisiyle kendiliğinden, yahut çok az baskı ile yayıldığını ileri sürerken, Ali Şeriati’nin de yer aldığı ikinci grup, Şah İsmail ve ardıllarının ülkedeki Sünni nüfusa tarihte eşi görülmemiş baskılar yaptıklarını ve bunun neticesinde Sünnilerin göç ettiğini, kalanların ise Şiileştiğini savunmuşlardır. Bu sebeple Ali Şeriati Safevi dönemi uygulamalarını tanımlarken “Safevi Şiiliği” kavramını kullanır ve onların baskı ile getirdiği Şiiliğin Ali’nin gerçek Şiiliğinin içini boşalttığını ifade eder.
Şah İsmail kısa sürede önemli bir güç haline gelse de, dönemin asli gücü Osmanlı ile kıyaslandığında Safevi Devleti gerçek bir ağırlığa sahip değildir. Zira Osmanlı tevarüs ettiği yerleşik hayat sistemi ile daha Avrupalı bir seyir takip etmiştir. Bu hakikat Çaldıran Savaşı’nda İsmail’in yenilgisiyle aşikâr olmuştur. Baskıcı Şiileştirme politikasının doğurduğu çatışmanın zararlarından uzaklaşmak isteyen ve Osmanlı ile yakınlaşma politikası izleyen Şah II. İsmail (1576 – 1577) döneminde toplumun Şii ve Sünni kesimleri arasında bir denge politikası güdülmek istenmişse de, bu dönem Şah’ın zamansız ölümü ile sona ermiştir. Yeniden gerginlik ortamına dönülmesi İran’ı Batı’dan, Osmanlıyı ise Asya’dan uzaklaştırmıştır.
Devletin otoritesinin yerleşmesi, itaatin sağlanması ve idarenin devamı için askeri sınıf yeterli değildi. Halkın yönetimi meşru görmesi için ilmiye sınıfının oluşturulması gerekiyordu. Ne var ki, ilk asırlardan itibaren Buhari, Gazali, Fahreddin Razi gibi Sünni geleneğe mensup alimler yetiştirmiş ve nüfus olarak da Sünni ağırlıklı olan İran’da Şii alim yok denecek kadar azdı. Bu alimler ile bir dönüşüm sağlamak ve devam ettirmek mümkün değildi. Bu yüzden Safevi Şahları İran’ın kendi havzalarında alim yetiştirebilme kabiliyetini kazanana kadar ulema ithali yoluna gittiler. Arap dünyasının meşhur Şii simaları resmen davet edildiler. Bu davetnamelerde ve akabinde çıkarılan fermanlarda onlara devletin her kademesinde itaatin vacip olduğu ilan edildi. Öyle ki, kendisi de samimi bir Şii olan Şah Tahmasb yayımladığı fermanda Şeyh Ali bin Abdu’l-Ali el-Kereki’yi “şeriatın kurallarının uygulanması, imamların yoluna tabi olunması, bidatlerin temizlenmesi, insanların dalaletten kurtulup hidayete ermesi, mehdiy-i muntazarın naibi, ümmetin müşkillerini çözen…” şeklinde tavsif ediyordu. Geriye dönük bir okumayla bu fermanın siyasi bir kanaldan ifade edilen ilk “velayet-i fakih” beyanı olduğunu söylemek mümkündür.
Safevi Şahlarının davetine icabet eden yahut talihini bu yeni coğrafyada denemek isteyen Şii ulemanın ekseriyeti usuli geleneğe mensup olup bugün Lübnan’da bulunan Cebel Amil bölgesindendir. Bu bölge, dünyadaki Şii nüfusun ancak yüzde birini oluşturmasına rağmen Şii âlimlerin beşte birini yetiştirmeyi başarmış bir halka sahiptir. Şah ile kurduğu ilişki usuli ekole mensup “sivil ulema” arasında tartışma yaratsa da, İran’ı bir ilim ve kültür havzasına dönüştürmek üzere bu bölgeden İran’a giden ulemanın öncüsü Kereki idi. Şah Tahmasb kendisine resmi görevler ve vakıflar vermişti. Sultan ve âlim arasındaki ilişki açısından o, adeta kendinden sonra gelecek ulema için bir yol haritası çıkarmıştı. Kereki’nin etkisiyle Hille okulunun kelam, içtihat ve taklit hususundaki metodik görüşleri İran’ı etkilemekle sınırlı kalmamış, aynı zamanda ilk defa Gaib İmam’ın temsil hakkı gibi büyük bir imtiyaz da Şii ulemanın uhdesine geçmişti. Kereki’nin Camiu’l- Mekasıd isimli eserinde kurgulamaya çalıştığı velayet-i fakih düşüncesi o dönemden bu yana güçlenerek devam etmiş ve neticesini 1979 İran İslam İnkılâbı ile vermiştir.
Neticeten, Çelenk, tarihi verilere dayanarak ele aldığı bu tezi ile henüz aydınlatılmayı bekleyen birçok noktayı da işaret ederek, İran coğrafyasının askeri, siyasi ve dini yapısını değiştiren vakalar zincirine ışık tutuyor. Yazarın da belirttiği gibi, günümüzü anlamak için geçmişe yönelik daha nitelikli çalışmalar yapmak zorundayız. Bunun yolu da, İran’a yönelik akademik çekingenlikten sıyrılmaktan geçiyor.


Not : Değerlendirme ve yönlendirmeleri için Doç.Dr. Muammer İSKENDEROĞLU'na teşekkür ediyorum.

4 Mayıs 2014 Pazar

Vicdanınız kurumuş sizin

Gürkan BİÇEN

Avukatlık insana birçok meslekten daha fazla tecrübe kazandırıyor. Meslek hayatınız boyunca, derdini doğrudan size açan sayısız insanla muhatap olmanın ötesinde, mesleki yardımlaşma kapsamında vakıf olduğunuz olaylar ve takip ettiğiniz Yüksek Mahkeme içtihatları size bir başka meslek erbabının kolaylıkla ulaşması mümkün olmayan bir birikim sağlıyor. Bundan ayrı olarak,  mesleki gereklilikten kaynaklanmasa da, her türden birçok insanla tanışma imkânı da buluyorsunuz. Elbette her tanışıklık sizi memnun etmiyor. Kimileri yaralıyor, kanatıyor. Yakın zaman evvel böylesi bir tanışıklık hasıl oldu; Yaralayan, kanatan türden…

Muhatabım Türki cumhuriyetlerden birisinin vatandaşı olup da, birkaç senedir İstanbul’da yaşayan birisiydi. Konuşmamız sırasında geçen referans isimler ve mekânlar kendisinin adı kötüye çıkan irice bir insani yardım kuruluşu ile irtibat halinde olduğunu gösteriyordu.  Konuşmanın seyri içinde yakın zamanda Suriye’den geldiğini söyleyince, orada ne işi olduğunu sordum. “Kardeşlerim var”, diyerek cevapladı sorumu. “Bir kardeşim yaralanmıştı onu hastaneye getirdim” oldu lafın devamı. Konuşmamız yaklaşık olarak şöyle sürdü:
-          -Senin kardeşin mi yaralandı orada?
-        -Müslüman bir kardeşim cihat ederken yaralandı. Biliyorsun, Suriye’de kâfir Şiilere karşı savaşıyoruz.
-        - Bildiğim kadarıyla sizin ülkeden 30 – 40 kişi Suriye’de öldürülmüş.
-         - Çok daha fazla ama öldürülmediler, cihatta şehit oldular.
-          -Müslüman bir ülkeye karşı savaşmak cihat mı oluyor, hem bu ülkenin %80’i Sünni iken?
-         - Orada zalim bir devlet var ve biz mazlum Suriyelilerin yanında olmak zorundayız.
-     -Sen Suriye hükümetinde kaç tane Şii/ Alevi/ Nusayri ve kaç tane Sünni bakan olduğunu biliyor musun? Suriye ordusunun Sünni bir ordu olduğunu bilmiyor musun? Suriye ordusundan kafir Şii  diyerek öldürdüğünüz her on kişinin en az sekizinin Sünni olduğunu bilmiyor musun?
-     -Ben bakanları bilmem… Biz saldırırken “Allah u Ekber” diyoruz, onlar saldırırken “Ya Ali”, “Ya Zehra”, “Ya Fatıma” diye bağırıyorlar.
-         -Suriyeli alim Cevdet Said’i biliyor musun? Tuttuğunuz bu yol yanlış, diyordu.
-         -Hayır, tanımam.
-         -Peki Ramazan El Buti’yi tanır mısın?
-         -Evet… O haindi ve o haini Esad öldürdü.
-         -Bence yanlış yapıyorsunuz.
-         -Yok yok… Bu konuda seninle anlaşamayacağız. Konuşmayalım.
      -Peki…

     Oradan ayrılıyoruz ve daha sonra, şahsı getiren kişi onun için “El Kaide”, diyor.

     Avukatlık mesleği bizleri sır saklamakla da yükümlü tutuyor. Bu yaralayıcı, kanatıcı konuşmada geçen referans isimler, mekânlar, kuruluş bilgileri bende saklı kalmak zorunda. Öyle de olsa, bir gün olur da, bu melanetin başındaki isimler ve onların gemiyi terk edecek fareleri yargı önüne çıkarılırsa, on binlerce mazlumun hakkı için, adaletin tesisine yardımcı olmaktan imtina etmeyeceğim.

25 Mart 2014 Salı

İyiler Kazanacak

Gürkan BİÇEN


Türkiye, iki yoz grubun ardına taktığı insanların çekişmesi içinde seçimlere ilerliyor. Her ikisi de geçimini dinden sağlayan bu hareketler Türkiye’nin maddi ve manevi kaynaklarını tarumar ediyor. Bir taraf hiçbir siyasal sorumluluk yüklenmeksizin küresel istikbara hizmet ederken, diğer taraf küresel istikbarın onayıyla attığı adımlarla elde ettiği siyasi gücü halktan ayrışan bir tabakanın oluşumunda ve ekonomik imkânların şahıslara peşkeş çekilmesinde kullanıyor. Meydanlar hakaretlere boğulurken, bu iki grubun geçmişte ülkenin başına birlikte açtıkları musibetler göz ardı ediliyor.

Seçimler iktidar partisi tarafından genel seçim havasına sokulduğundan, iktidarın genel politikalarına itirazımızı dillendirmemiz elzem hale geliyor.  Küresel istikbarla göbek bağından, halka yönelik kibirli tutumuna kadar iktidar partisinin politikalarının birçoğunu tasvip etmiyoruz. Körle yatan şaşı kalkar misali, küresel istikbarın koridorlarında, bekleme salonlarında, pavyonlarında çokça vakit geçiren AKP eliti (elbette yanlarında Gülen’in adamları da vardı), tıpkı koridorlarında bekledikleri o sarayların sahipleri gibi, uğursuz bir yola, halka tepeden bakma ve kendini hesap sorulamaz görme yoluna girdi.  İkazlara gözlerini ve kulaklarını kapadı. Görülmesi, işitilmesi zaruri olandan yüz çevirdi. Yüzünü döndüğü yerde ise şeytandan başkası yoktu.

On iki yıla varan AKP iktidarında olan neydi? Nasıl olmuştu? Bayındırlık faaliyetleri, ekonomi, şehirleşme, adalet, dış siyaset… Anlatılan ile olan bir miydi?

Her şeyden evvel AKP iktidarı bayındırlık/ imar faaliyetlerini yerel kaynaklara değil, dış borca dayandırdı. Hakikati olmayan, sanal bir zenginlik, sahte bir ekonomi yarattı. Uzun vadeli kredilerin aktarıldığı müteahhit firmalar eliyle siyasi elitin zenginleşme yolu açıldı. Bu kredilerin bir kısmı da halka kullandırılarak, halk, orta ve uzun vadeli borçlandırıldı. Finans ve bankacılık sektörü yabancı sermayenin tahakkümü altında bırakıldı. 17 Aralık operasyonu ardından yükselen döviz kurlarını frenlemek için Merkez Bankası 14 milyar dolarını eritti ama başaramadı. Erdoğan’ın üç ay evvelki konuşmalarını takip edenler, onun kasıla kasıla “Merkez Bankamızda 135 milyar dolarımız var”, dediğini hatırlayacaklardır. Aynı Erdoğan bugün eriyen 14 milyar dolardan bahsetmeksizin, “Merkez Bankamızda 121 milyar dolarımız var”, diyor. Erdoğan da biliyor ki, Merkez Bankası’ndaki o para da bizim değil. Türkiye’nin cari açığı ve dış borcu Merkez Bankası’ndaki rezervin dört katına tekabül ediyor. Bunu ödememiz için yemeden içmeden kaç sene çalışmamız gerektiğini hesap uzmanı Erdoğan söylemeli.

AKP iktidarı Cumhuriyet Türkiye’sinin çarpık kentleşme günahını katmerli hale getirdi. Bugün ülke nüfusunun dörtte biri Marmara bölgesinde yaşıyor.  On sene evvel yatay konumda olan gecekondular bugün dikey hale gelse de, varlığını koruyor. Daralan imar sahalarından devşirilen rant iktidar elitinin cebine akıyor. Yeni imar sahalarının açılması çevre güvenliğini tehdit ediyor. Tarih ve sanat bilincinden mahrum AKP siyasi eliti şehirleri beton yığınına çeviriyor. Kendisini “muhafazakâr” olarak tanımlayan bu elit bu tanıma uygun bir şehir kurmayı beceremiyor. Son on yılda TOKİ ve belediyelerin bağlı şirketleri tarafından yapılan evlerin hiçbirisi AKP elitinin bahsettiği “muhafazakâr” aileye hitap etmiyor.  Anadolu büyük ölçüde boşalırken, sahil şehirleri olması gerekenin çok üzerinde bir nüfusu barındırıyor. Ülke ekonomisinin motor gücü olarak tanımlanan İstanbul, bu haliyle, Anadolu’nun geleceğini çalıyor.

Bölüşümde adaletin temel şartı olan “üretimde adalet” ilkesi göz ardı ediliyor. Devletin ekonomide yer alamayacağı yalanına sığınılarak satılan Kamu İktisadi Teşebbüslerinin yerine, bölgeler arasındaki üretim dengesini koruyacak yatırımlar yapılmıyor. Sanayinin tamamına yakını belli merkezlerde toplanıyor. İstanbul’da üretilenin İstanbul içinde dahi adilane paylaşılamadığı bir düzende, bu üretimden Hakkâri’deki insana ne kalacağı tartışılmıyor. Hakkâri’de de üretilebilmesi mümkün olan bir ürünün niçin İstanbul’da imal edildiği sorgulanmıyor. Sosyal gerekliliklerin devletin ekonomik hayata bilfiil müdahalesini zorunlu kıldığı ve toplamdaki faydanın özel alanlardaki zararlardan daha önemli olduğu hakikati göz ardı ediliyor. “Her yaptığım iş kar etmeli” anlayışı devleti halkına hizmet üreten bir aygıttan hizmet satan bir tüccara çeviriyor.

Devlet halkına hizmet satan bir tüccara dönüştüğü için birçok alan gibi adalet de parayla işler hale geliyor. AKP iktidarının adli sistemde yaptığı oynamalar parası olmayanların dava haklarını neredeyse ellerinden alıyor. Mahkemeler ve icra daireleri birer darphane gibi çalışmasına rağmen adliye gelirleri adli hizmetin iyileştirilmesi ve yargılama maliyetlerinin düşürülmesinde kullanılmıyor. Yeterli akademik kadrosu olmaksızın, sırf ticari kaygılarla açılan hukuk fakülteleri eliyle hukuk eğitiminin seviyesi görülmemiş derecede düşürüldüğünden, arzuhalci seviyesinde yeterliliğe sahip insanlar hakim, savcı ve avukat olabiliyor. Birçok adliyede kıdemli müdürlerin hakim, savcı ve avukatlardan daha donanımlı olduğu günlere şahit olunuyor. Kanunlar, pratik karşılığının ne olduğuna bakılmaksızın alelacele çıkarılıyor ve bu sebeple temel kanunlar dahi yayımının üzerinden bir yıl geçmeksizin onlarca kez değiştiriliyor. Bugün Türkiye’de bir hukuk sistematiği aramak samanlıkta iğne aramakla eş değer kabul ediliyor.

Menfaat temelli dış politik anlayış ülkemizin cinayetlere ortak olması sonucunu doğuruyor. Komşu ülkelere yönelik düşmanca tutum ülkenin saygınlığını törpülemekle kalmıyor, güvenlik zafiyeti de oluşturuyor. NATO’nun Müslüman bir ülkeye saldırması için yapılan ahlaksız çağrılar NATO’nun resmi askerlerini olmasa da, paramiliter kuvveti mesabesindeki tekfirci terörü bölgeye çekmeye yetiyor. Türkiye’nin Suriye’de oynadığı rol, AKP iktidarına destek verecek her bir kişinin boynuna eklenecek günah halkası anlamına geliyor. Suriye’de ölen yüz bini aşkın insanın kanını sadece Esad’a yükleyenler, Erdoğan ve Davutoğlu ikilisinin günahına bilerek veya bilmeyerek ortak oluyor. Bu ikilinin seferber ettiği yardım kuruluşları bugün Erdoğan’ın saldırdığı CIAmat ile benzer işleri yapıyor.

AKP iktidarının yanlışlarına itiraz edenler susturuluyor. Gazeteciler işlerinden oluyor. Televizyoncular yayın yapamaz hale geliyor. Ülkede Erdoğan’dan başka kimse konuşmasın, kimsenin sesi çıkmasın isteniyor. Erdoğan’ın talimatlarını kabul etmeyenler en basit ifadeyle “çapulcu” oluyor. Çapulcuları öldürenler kutsanıyor. Erdoğan çapulcuların karşısına çay ve simit hesabıyla aldattığı “dindar” gençliği sürüyor. Evladını kaybeden anneleri suçluyor, babalara hakaret ediyor. Bu tarzıyla Erdoğan, şeytanın adımlarını izliyor.

AKP elitinin girdiği yol çıkmaz sokaktır. Sokağın çıkmaz olduğunu anlamak için sonuna kadar yürümeye gerek de yoktur zira bu yol, onlardan evvel birçok müstekbir tarafından denenmiş bir yoldur. Bu yol ülkeyi felakete götürecek bir yoldur. Ne var ki, ülkeyi bu yoldan çıkarabilecek olan ne CHP ne MHP’dir. Onlar da Batı sisteminin parçalarıdır. Sistemin en dış halkasında duran tek hareket hala Milli Görüş’tür. Mili Görüş AKP’nin sahte yüzünün turnusolüdür.


Merhum Erbakan Hoca son İran seyahatinde, “Biz Türkiye’de muhalefette, İran’da iktidardayız”, demişti. Milli Görüş hala muhalefette olsa da, AKP’nin baş ve Gülen’in yardımcı aktör olduğu bu tiyatronun sona ereceği bir gün gelecek ve eminim ki o gün ümmetin birliğine inanan, halkına saygı duyan, istikbarın safında eli kana bulaşmamış “iyiler kazanacak”.